با گرم شدن هوا در بهار و تابستان، جمعیت مگس‌ها در دامداری‌ها به‌سرعت افزایش می‌یابد و به یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش آسایش، سلامت و بهره‌وری دام تبدیل می‌شود. در میان انواع مگس‌های مرتبط با دام، مگس شاخی (Haematobia irritans) و مگس اصطبل (Stomoxys calcitrans) از مهم‌ترین گونه‌های خسارت‌زا در گاوهای شیری و پرواری به شمار می‌روند. این حشرات علاوه بر ایجاد استرس و آزار دام، می‌توانند مصرف خوراک، افزایش وزن و تولید شیر را کاهش دهند (Taylor et al., 2012; Merck Veterinary Manual, 2024).

مگس شاخی (Haematobia irritans)

یک مگس خون‌خوار کوچک است که بخش عمده زندگی خود را روی بدن گاو سپری می‌کند. این مگس روزانه چندین بار از خون دام تغذیه کرده و در تراکم‌های بالا می‌تواند باعث بی‌قراری، کاهش زمان استراحت و افت عملکرد دام شود. مطالعات نشان داده‌اند که آلودگی شدید به مگس شاخی می‌تواند موجب کاهش رشد روزانه در گاوهای پرواری و افت تولید شیر در گاوهای شیری شود (Byford et al., 1992; Campbell, 2006).

مگس اصطبل (Stomoxys calcitrans)

نیز از مهم‌ترین آفات دامداری‌ها محسوب می‌شود. برخلاف مگس شاخی که عمدتاً روی بدن دام باقی می‌ماند، مگس اصطبل بیشتر روی پاها و بخش‌های تحتانی بدن نشسته و با نیش دردناک خود موجب واکنش‌های دفاعی مکرر دام می‌شود. لگد زدن، تکان دادن مداوم پاها و تجمع دام‌ها در نقاط خاص از نشانه‌های آلودگی به این مگس است. این رفتارها باعث کاهش زمان مصرف خوراک و افزایش مصرف انرژی نگهداری می‌شوند (Foil & Hogsette, 1994; Taylor et al., 2012).

مدیریت موفق مگس‌ها باید بر پایه یک برنامه پیشگیرانه و مستمر باشد. نخستین گام، کاهش محل‌های تکثیر مگس است. کود و مواد آلی مرطوب محیط مناسبی برای رشد لاروها فراهم می‌کنند؛ بنابراین جمع‌آوری منظم کود، بهبود زهکشی و جلوگیری از تجمع رطوبت در اطراف آبشخورها و آخورها می‌تواند فشار آلودگی را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد (Hogsette, 1993; Merck Veterinary Manual, 2024).

در کنار مدیریت محیط، استفاده از مکمل‌های معدنی حاوی کنترل‌کننده‌های رشد حشرات (IGR) یکی از روش‌های مؤثر کنترل مگس شاخی محسوب می‌شود. این ترکیبات پس از مصرف توسط دام، از طریق مدفوع دفع شده و مانع تکامل لاروها به مگس بالغ می‌شوند. به این ترتیب، چرخه زندگی مگس در محل تولیدمثل قطع شده و جمعیت آن در طول فصل کنترل می‌شود (Sheppard, 1987; Kaufman et al., 2021).

تغذیه مناسب دام نیز نقش غیرمستقیم اما مهمی در مقابله با تنش ناشی از مگس‌ها دارد. دام‌هایی که از جیره متعادل و مکمل‌های معدنی کافی برخوردار هستند، توانایی بیشتری برای مقابله با تنش‌های محیطی و حفظ عملکرد تولیدی خود دارند. تأمین عناصر کم‌مصرفی مانند روی، مس، سلنیوم و منگنز می‌تواند از سلامت پوست، عملکرد سیستم ایمنی و مقاومت دام در برابر عوامل تنش‌زا حمایت کند (NRC, 2021; Spears & Weiss, 2014).

همچنین استفاده هدفمند از گوشواره‌های حشره‌کش، اسپری‌ها و فرآورده‌های پور-آن (Pour-on) می‌تواند بخشی از برنامه کنترل مگس باشد. با این حال، کارشناسان توصیه می‌کنند این روش‌ها در قالب یک برنامه مدیریت تلفیقی اجرا شوند تا خطر ایجاد مقاومت در جمعیت مگس‌ها کاهش یابد (Taylor et al., 2012; AAEP, 2023).

در نهایت، موفقیت در کنترل مگس‌ها زمانی حاصل می‌شود که دامدار پیش از افزایش جمعیت مگس‌ها اقدام کند. انتظار تا زمان مشاهده آلودگی شدید، معمولاً با کاهش عملکرد، افت رفاه دام و افزایش هزینه‌های تولید همراه است. ترکیب مدیریت بهداشتی محیط، استفاده از مکمل‌های معدنی مناسب و اجرای برنامه‌های کنترل هدفمند می‌تواند به حفظ سلامت و سودآوری دامداری در طول فصل گرم سال کمک کند (Merck Veterinary Manual, 2024; Kaufman et al., 2021).

منابع

• AAEP. (2023). Integrated Fly Control Programs for Livestock.

• Byford, R. L., Craig, M. E., & Crosby, B. L. (1992). A Review of Ectoparasites and Their Effect on Cattle Production.

• Campbell, J. B. (2006). Horn Fly Biology and Management.

• Foil, L. D., & Hogsette, J. A. (1994). Biology and Control of Stable Flies.

• Hogsette, J. A. (1993). Managing Breeding Sites of Stable Flies.

• Kaufman, P. E., et al. (2021). Integrated Pest Management for Livestock Flies.

• Merck Veterinary Manual. (2024). Horn Flies and Stable Flies of Cattle.

• NRC. (2021). Nutrient Requirements of Dairy Cattle.

• Sheppard, D. C. (1987). Insect Growth Regulators for Fly Control in Livestock.

• Spears, J. W., & Weiss, W. P. (2014). Role of Trace Minerals in Cattle Health and Performance.

• Taylor, D. B., Moon, R. D., & Mark, D. R. (2012). Economic Impact of Stable Flies on Cattle Production.