بسیاری از دامداران تصور میکنند که فقط دماسنج اتمسفر نشاندهنده میزان استرس حرارتی دامهاست، اما این یک باور کاملاً اشتباه و هزینهبر است .در حقیقت، یک عامل پنهان به نام رطوبت نسبی هوا وجود دارد که مانند کاتالیزور، اثر مخرب دما را چندین برابر میکند (زرین جاودانه، ۱۴۰۲). برای حل این معادله پیچیده، دانشمندان شاخصی به نام THI یا همان «شاخص دما-رطوبت» را طراحی کردهاند که تصویر واقعی از دمای موثر حسشده توسط دام را ارائه میدهد (Pericoli, 2023). شناخت این شاخص و واکنش سریع به آن، مرز میان یک دامداری پرسود و یک ورشکستگی سنگین را تعیین میکند (Kemin, 2023).
چرا رطوبت هوا همه چیز را خراب میکند؟
وقتی رطوبت هوا بالا میرود، توانایی طبیعی بدن دام برای خنک کردن خود از طریق تعریق و تبخیر ریوی به شدت کاهش مییابد (Pericoli, 2023). در این حالت، بدن گاو مجبور است برای دفع حرارت ناشی از متابولیسم مواد غذایی و دمای محیط، انرژی مضاعفی صرف کند (زرین جاودانه، ۱۴۰۲). تام در سال ۱۹۵۹ برای نخستین بار این شاخص را توسعه داد و سالها بعد ارتباط مستقیم آن با افت شدید عملکرد دامها به اثبات رسید (Ceva, 2022). فرمول محاسباتی THI نشان میدهد که حتی در دماهای معتدل، رطوبت بالا میتواند گله را وارد فاز استرس حرارتی شدید کند (Delmer, 2024). اگر دامدار فقط به دماسنج معمولی اکتفا کند، زمانی متوجه بحران میشود که تولید شیر سقوط کرده و علائم بالینی ظاهر شدهاند (payadarooyeh, 2023).
تنش گرمایی سیستم فیزیولوژیک دام را از درون متلاشی میکند (Frontiers, 2025). با افزایش THI به بالای عدد ۷۲، جریان خون از اندامهای داخلی مانند شکمبه، روده و پستان به سمت پوست هدایت میشود تا خنکسازی انجام گیرد (Nutrinews, 2024). این پدیده باعث بروز ایسکمی گوارشی و آسیب به اتصالات سلولی روده شده و در نتیجه سندرم روده نشتکننده رخ میدهد (Phileo, 2024). در این وضعیت، سموم باکتریایی و پاتوژنها به راحتی وارد جریان خون سیستمیک دام میشوند (Frontiers, 2025).
از طرف دیگر، افزایش نرخ تنفس گاو برای دفع حرارت، ریه را به تخلیه بیش از حد گاز دیاکسید کربن وا میدارد (حسینی، ۱۳۹۶). این تندنفسی شدید به سرعت تعادل اسید-باز خون را مخدوش کرده و حیوان را در معرض آلکالوز تنفسی و متعاقباً اسیدوز متابولیک قرار میدهد (حسینی، ۱۳۹۶). همچنین هدررفت بیکربنات بزاق به دلیل لهله زدن، ظرفیت بافری شکمبه را نابود کرده و گله را به سمت اسیدوز تحتحاد شکمبه (SARA) سوق میدهد (زرین جاودانه، ۱۴۰۲)
زیانهای مالی پنهان: ضربهای که به کیف پول شما وارد میشود!
بررسیهای دقیق علمی تایید میکنند که به ازای هر واحد افزایش شاخص THI از مرز ۷۲، تولید شیر روزانه هر راس گاو حدود ۰.۲ کیلوگرم افت میکند (زرین جاودانه، ۱۴۰۲). شاید باورکردنی نباشد اما تحقیقات نشان داده که تنها ۳۵ درصد از این کاهش تولید ناشی از کماشتهایی دام است و ۶۵ درصد مابقی، به دلیل اختلالات مستقیم فیزیولوژیک و متابولیکی رخ میدهد (Geissler, 2018).
صدمات به بخش تولیدمثل حتی فاجعهبارتر است؛ به گونهای که اگر شاخص THI در روزهای قبل از جفتگیری بالای ۷۳ باشد، نرخ گیرایی جفتگیری گله به شدت سقوط میکند (Geissler, 2018). افزایش سقط جنین، بالا رفتن روزهای باز و تاخیر در بازگشت رحم پس از زایمان از دیگر ضربههای مهلک اقتصادی این تنش هستند (زرین جاودانه، ۱۴۰۲). برآوردهای اقتصادی در مزارع نشان میدهند که خسارتهای ناشی از افت تولید، کاهش چربی شیر و هزینههای درمانی در یک دوره تنش گرمایی متوسط میتواند بیش از ۲.۷ میلیون تومان به ازای هر راس گاو در ماه هزینه روی دست دامدار بگذارد (ویوان، ۱۴۰۳).
فرشته نجات گله: مکملهای غذایی تخصصی و نجاتبخش
اگرچه اصلاح فیزیکی محیط با استفاده از مهپاش و فنها ضروری است، اما مهار کامل این بحران بدون جیرهنویسی حفاظتی و استفاده از مکملهای تخصصی غیرممکن است (Kemin, 2023). مکملهای غذایی هدفمند میتوانند به عنوان یک سپر دفاعی، هومئوستازی بدن دام را در برابر استرسهای حرارتی حفظ کنند (حسینی، ۱۳۹۸). در ادامه، پنج راهکار مکملسازی طلایی را معرفی میکنیم که هر دامداری باید در فصل گرم به آنها مجهز شود:
۱. بافرهای دامی پیشرفته (کنترل اسیدوز شکمبه)
با کاهش مصرف فیبر و از دست رفتن بیکربنات بزاق در اثر تندنفسی، شکمبه به شدت اسیدی میشود (ویوان، ۱۴۰۳). استفاده از بافرهای دامی مطمئن که حاوی ترکیباتی چون بیکربنات سدیم، اکسید منیزیم و کربنات منیزیم هستند، pH شکمبه را پایدار کرده و از افت شدید چربی شیر جلوگیری میکند (چیتیکا، ۱۴۰۲). این مکملها با رهش کنترلشده، هضم فیبر را بهبود بخشیده و مانع بروز لامینیت و اسیدوز تحتحاد شکمبه میشوند (چیتیکا، ۱۴۰۲).
۲. مخمرهای زنده فعال (Saccharomyces cerevisiae)
مخمر زنده با مصرف اکسیژن اضافی درون شکمبه، محیط بیهوازی ایدهآلی را برای فعالیت باکتریهای مفید هضمکننده فیبر فراهم میسازد . این افزودنی قدرتمند نه تنها بازده هضم خوراک را بالا میبرد، بلکه به طور مستقیم به پایداری pH شکمبه و کاهش تنشهای حرارتی کمک میکند (ویوان، ۱۴۰۳). همچنین استفاده از مخمر زنده سبب افزایش کیفیت آغوز و بهبود سیستم ایمنی تولهها در زمان زایش میشود (Phileo, 2024).
۳. مکملهای آلی کروم (کاهنده غلظت کورتیزول)
کروم یک عنصر میکرومغذی حیاتی است که عملکرد هورمون انسولین را در سطح سلولی تسهیل کرده و جذب گلوکز توسط بافتها را به شدت افزایش میدهد (Kemin, 2023). علاوه بر این، مکمل کروم غلظت هورمون استرس (کورتیزول) را در خون گاو کاهش داده و مصرف ماده خشک و تولید شیر را در اوج گرمای تابستان بهبود میبخشد (Kemin, 2023).
۴. چربیهای عبوری و نیاسین محافظتشده
در شرایطی که دام اشتهای خود را از دست داده است، استفاده از منابع چربی عبوری راهکاری عالی برای تامین انرژی مورد نیاز گله بدون افزایش تولید حرارت ناشی از تخمیر شکمبهای است (SoyBest, 2023). همچنین مکملسازی با نیاسین محافظتشده به گاو کمک میکند تا از طریق اتساع عروق خونی پوستی، دفع حرارت تبخیری را با راندمان بالاتری انجام دهد (رضایی، ۱۳۹۷).
۵. آنتیاکسیدانها و الکترولیتهای کاتیونی (DCAD)
تنش گرمایی منجر به تولید رادیکالهای آزاد و بروز استرس اکسیداتیو شدید در بافتها میشود که استفاده از ویتامینهای E و C و همچنین سلنیوم آلی را برای خنثیسازی آنها اجباری میسازد (Nutrinews, 2024). از طرفی، هدررفت مداوم پتاسیم و سدیم از طریق تعریق و ادرار، نیاز به بالانس الکترولیتی جیره را دوچندان میکند (Kemin, 2023).
نتیجهگیری: هوشمندانهتر مدیریت کنید، بیشتر سود ببرید!
پایش مستمر شاخص THI و اقدام به موقع با استفاده از فناوریهای مدیریت تغذیه، نه تنها یک ضرورت اخلاقی برای حفظ رفاه حیوان است، بلکه ضامن بقای اقتصادی کسبوکار شماست (Ceva, 2022). منتظر بروز اولین علائم لهله زدن گله خود نمانید، چرا که آسیبهای پنهان متابولیکی بسیار زودتر از آنچه میبینید آغاز شدهاند (payadarooyeh, 2023). با مجهز کردن جیره دامهای خود به بافرهای باکیفیت، مخمرهای فعال و مکملهای حفاظتی، تابستانی خنک، پرسود و بدون دغدغه را برای دامداری خود به ارمغان آورید.